Không phải mọi phần mềm hoặc thuật toán đều có thể đăng ký sáng chế. Điểm cần kiểm tra là giải pháp có thực sự là một giải pháp kỹ thuật dùng phương tiện kỹ thuật hoặc quy luật tự nhiên để giải quyết một vấn đề xác định hay không. Nếu đối tượng chỉ là chương trình máy tính, ý tưởng kinh doanh hoặc thuật toán thuần túy, doanh nghiệp không nên mặc định chọn cơ chế sáng chế.
Khi nào giải pháp thực hiện bằng phần mềm nên được đánh giá theo hướng sáng chế?
Theo Luật Sở hữu trí tuệ, sáng chế là giải pháp kỹ thuật dưới dạng sản phẩm hoặc quy trình nhằm giải quyết một vấn đề xác định bằng việc ứng dụng các quy luật tự nhiên. Vì vậy, với sản phẩm có phần mềm, việc đánh giá phải bắt đầu từ bài toán kỹ thuật, phương tiện kỹ thuật và hiệu quả kỹ thuật, không bắt đầu từ tên ứng dụng hay ngôn ngữ lập trình.
Ví dụ nên đưa vào bước đánh giá chuyên sâu
- Giải pháp điều khiển thiết bị hoặc hệ thống vật lý bằng phần mềm.
- Quy trình xử lý tín hiệu, dữ liệu đo hoặc thông số kỹ thuật để tạo ra kết quả kỹ thuật xác định.
- Giải pháp phối hợp phần cứng – phần mềm làm thay đổi cách một hệ thống kỹ thuật vận hành.
Ngược lại, một mô hình kinh doanh, quy tắc tổ chức, cách hiển thị thông tin hoặc thuật toán được mô tả tách khỏi giải pháp kỹ thuật không nên được gọi ngay là “sáng chế phần mềm”.
Sáng chế và giải pháp hữu ích khác nhau ở điểm nào?
Sáng chế có thể được bảo hộ bằng Bằng độc quyền sáng chế hoặc Bằng độc quyền giải pháp hữu ích nếu đáp ứng điều kiện tương ứng. Khi lựa chọn hướng nộp đơn, doanh nghiệp cần đánh giá tính mới, trình độ sáng tạo hoặc điều kiện đối với giải pháp hữu ích và khả năng áp dụng công nghiệp trên chính giải pháp kỹ thuật được yêu cầu bảo hộ.
Ba lớp bảo hộ cần tách riêng đối với sản phẩm phần mềm
Quyền tác giả
Chương trình máy tính có thể được bảo hộ quyền tác giả đối với hình thức thể hiện như mã nguồn/mã máy. Quyền tác giả không tạo độc quyền đối với mọi ý tưởng hoặc nguyên lý kỹ thuật của sản phẩm.
Sáng chế hoặc giải pháp hữu ích
Nếu sản phẩm chứa một giải pháp kỹ thuật đáp ứng điều kiện luật định, doanh nghiệp có thể cân nhắc bảo hộ sáng chế/GPHI cho phạm vi kỹ thuật phù hợp.
Nhãn hiệu, bí mật kinh doanh và hợp đồng
Tên/logo, know-how, dữ liệu nội bộ, tài liệu kỹ thuật và quyền đối với code do nhân sự hoặc nhà thầu tạo ra cần được quản lý bằng các cơ chế riêng. Một đơn sáng chế không thay thế các lớp quyền này.
Trước khi nộp đơn cần kiểm tra gì?
- Xác định vấn đề kỹ thuật: giải pháp đang xử lý vấn đề gì và bằng phương tiện nào?
- Khoanh vùng dấu hiệu kỹ thuật: phần nào tạo nên khác biệt so với tình trạng kỹ thuật đã biết?
- Tra cứu tình trạng kỹ thuật: tránh xây dựng yêu cầu bảo hộ trên đặc điểm đã được công bố.
- Kiểm soát công bố: đánh giá rủi ro trước khi demo, đăng bài, bán sản phẩm hoặc công khai tài liệu kỹ thuật.
- Kiểm tra chủ thể quyền: hợp đồng lao động, outsource, giao nhiệm vụ và chuyển giao phải làm rõ quyền nộp đơn.
Nếu giải pháp phần mềm có bản chất kỹ thuật đủ rõ, xem dịch vụ đăng ký sáng chế và giải pháp hữu ích để đánh giá prior art, lựa chọn loại đơn và chuẩn hóa bản mô tả – yêu cầu bảo hộ.
Hồ sơ sáng chế/GPHI cần tập trung vào bản chất kỹ thuật
Hồ sơ gồm tờ khai và bản mô tả, trong đó bản mô tả cần trình bày lĩnh vực sử dụng, tình trạng kỹ thuật, mục đích, bản chất kỹ thuật, phương án thực hiện, ví dụ và hiệu quả có thể đạt được. Phần yêu cầu bảo hộ có vai trò xác định phạm vi quyền và phải phù hợp với nội dung đã bộc lộ trong bản mô tả.
Hệ thống biểu mẫu sở hữu công nghiệp năm 2026 đã được cập nhật theo Thông tư 10/2026/TT-BKHCN và các sửa đổi có hiệu lực trong năm 2026. Doanh nghiệp nên sử dụng biểu mẫu hiện hành tại thời điểm nộp thay vì tái sử dụng bộ hồ sơ cũ.
Luật Dương Trí rà soát giải pháp phần mềm theo cách nào?
Trước khi đề xuất nộp đơn sáng chế, chúng tôi tách code – chức năng – vấn đề kỹ thuật – giải pháp kỹ thuật – tài sản bên thứ ba – chain-of-title. Nếu phần cần bảo vệ phù hợp hơn với quyền tác giả, bí mật kinh doanh, nhãn hiệu hoặc hợp đồng, phạm vi công việc sẽ được điều chỉnh thay vì cố đưa toàn bộ sản phẩm vào một đơn sáng chế.
Xem thêm 5 lớp quyền cần kiểm tra khi bảo vệ phần mềm và đăng ký quyền tác giả cho chương trình máy tính.
